Ինչպես Իվան Այվազովսկին դարձավ ծովանկարիչ
Իվան Կոնստանտինովիչ Այվազովսկին (1817–1900) հայազգի ծովանկարիչ է, «Իններորդ ալիքը» (1850) և «Սև ծովը» (1881) կտավների հեղինակը։ Իր կյանքի ընթացքում նա ստեղծել է շուրջ վեց հազար կտավ, որոնք ցուցադրվել են Պետերբուրգում, Մոսկվայում, եվրոպական մայրաքաղաքներում և այլ քաղաքներում։
Հայ ընտանիքն ու մանկությունը Թեոդոսիայում
Այվազովսկին ծնվել է 1817 թվականի հուլիսի 17-ին (29-ին) Թեոդոսիայում՝ վաճառական Գևորկ և Հռիփսիմե Այվազյանների հայ ընտանիքում։ Նրա հայրը հայտնի էր նաև Կոնստանտին անունով։ Մկրտության ժամանակ տղային տվել են Հովհաննես անունը։
Ըստ Վիքիպեդիայի՝ Հովհաննեսը Իոանն անվան հայերեն ձևն է, իսկ նկարչի հայրը ազգանունը լեհական ձևով գրում էր Գայվազովսկի։ Նկարիչը լայն ճանաչում է ձեռք բերել Իվան Կոնստանտինովիչ Այվազովսկի անունով։
Վիքիպեդիայում ներկայացված է նաև Թեոդոսիայի հայկական Սուրբ Սարգիս եկեղեցու ծխամատյանից մի քաղվածք, որտեղ գրանցված են «Գևորկ Այվազյանի որդի Հովհաննեսի» ծնունդն ու մկրտությունը։
Նկարչության առաջին մասնագիտական դասերը նրան տվել է Թեոդոսիայի ճարտարապետ Յա. Խ. Կոխը։ Երիտասարդ նկարչին աջակցել է Ալեքսանդր Կազնաչեևը՝ օգնելով շարունակել ուսումը Սիմֆերոպոլում։ Տեղի գավառական ուսումնարանում և Սիմֆերոպոլի գիմնազիայում սովորելուց հետո Այվազովսկին 1833 թվականին նկարչության ուսուցիչ Ի. Գրոսի երաշխավորությամբ մեկնել է Պետերբուրգ։
Ուսումը Պետերբուրգում և առաջին պարգևները
1833 թվականին Այվազովսկին ընդունվել է Գեղարվեստի կայսերական ակադեմիա։ Նա սովորել է բնանկարիչ Մաքսիմ Վորոբյովի, ֆրանսիացի ծովանկարիչ Ֆիլիպ Տաների և մարտանկարիչ Ալեքսանդր Զաուերվեյդի մոտ։ Դեռ ուսանողական աշխատանքներում նկարիչն անդրադառնում էր ծովին՝ պատկերելով ջրի վերևում երկնքի տարբեր վիճակները։
1835 թվականին նրա «Ծովափի տեսարան Պետերբուրգի շրջակայքում» և «Ծովի վրայի օդի էտյուդ» բնանկարներն արժանացել են արծաթե մեդալի։ Երկու տարի անց «Անդորր» նկարի համար Այվազովսկին ստացել է մեծ ոսկե մեդալ։ 1838 թվականին ակադեմիան սահմանված ժամկետից երկու տարի շուտ ավարտված է համարել նրա ուսուցումը և ինքնուրույն աշխատելու համար ուղարկել Ղրիմ։
Ղրիմում նկարիչը նկարում էր բնօրինակից, ինչպես նաև զբաղվում մարտանկարչությամբ։ Նրա «Դեսանտի իջեցումը Սուբաշիի տանը» և «Սևաստոպոլի տեսարանը» կտավները 1840 թվականին գնել է Նիկոլայ I կայսրը։
Եվրոպական ուղևորություններն ու մասնագիտական ճանաչումը
Ղրիմում աշխատելուց հետո Այվազովսկին Գեղարվեստի ակադեմիայի միջոցներով մեկնել է Եվրոպա՝ կատարելագործելու իր վարպետությունը։ 1840–1844 թվականներին նա այցելել է Իտալիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա, Անգլիա և Իսպանիա։ Հռոմում նկարել է «Քաոսը», որը գնել է Գրիգոր XVI պապը։
1843 թվականին Փարիզի ցուցահանդեսում նրա «Չերքեզ ծովահենների նավակը», «Անդորր Միջերկրական ծովում» և «Կապրի կղզին» նկարներն արժանացել են ոսկե մեդալի։ 1844 թվականին Այվազովսկին դարձել է Ռուսաստանի գլխավոր ծովային շտաբի նկարիչը։ Երեք տարի անց ստացել է Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի պրոֆեսորի կոչում։
1857 թվականին նկարիչը ստեղծել է չորս բնանկարից բաղկացած «Ռուսաստանի հարստությունները» շարքը, որի համար արժանացել է Ֆրանսիայի Պատվո լեգեոնի շքանշանի։ Նա շարունակել է ցուցադրվել Եվրոպայում, այդ թվում՝ Ֆլորենցիայում, որտեղ 1873 թվականի սկզբին կայացել է նրա նկարների ցուցահանդեսը։
Ծովն ու գլխավոր կտավները
«Իններորդ ալիքը» կտավում Այվազովսկին պատկերել է նավաբեկությունից փրկված նավաստիների։ Մարդիկ կայմի բեկորների վրա փորձում են փրկվել հսկայական ալիքից։ Նկարիչն անդրադարձել է նաև ծովամարտերի պատմությանը՝ 1848 թվականին ստեղծելով «Նավարինի ճակատամարտը» և «Չեսմայի ճակատամարտը» կտավները։
Այվազովսկին ծովը նկարում էր լեսապատման եղանակով՝ յուղաներկի բարակ շերտեր քսելով ստորին, ավելի խիտ շերտերի վրա։ Զարգացած տեսողական հիշողության շնորհիվ նա կարողանում էր վերարտադրել վաղուց տեսած բնական երևույթը։ Ուղևորությունների և ծովի ափին աշխատելու ընթացքում ստացած տպավորությունները պահպանվում էին հիշողության մեջ և դառնում նկարների հիմքը։
Նկարիչը չէր սահմանափակվում ծովային թեմայով. նա ստեղծում էր նաև տափաստանային ու ձմեռային բնանկարներ։ Նրա աշխատանքներից են «Հողմաղացներ ուկրաինական տափաստանում մայրամուտին» (1862), «Ձմեռային գումակը ճանապարհին» (1857) և 1870–1880-ական թվականներին ստեղծված «Չումակները Փոքր Ռուսաստանում» կտավները։
Եղբայրն ու հայկական թեմաները
Նկարչի ավագ եղբայրը՝ Սարգիսը, վանական դառնալիս ընդունել է Գաբրիել անունը և դարձել պատմաբան ու Հայ եկեղեցու արքեպիսկոպոս։ 1829 թվականին տասներկուամյա Իվանը նրան նամակ է ուղարկել՝ կցելով «Հին գոթական տաղավար» գծանկարը։ Գաբրիելն այդ ժամանակ սովորում էր Մխիթարյանների պանսիոնում։
Հայոց պատմությանն Այվազովսկին անդրադարձել է 1892 թվականին ստեղծած «Երդում Ավարայրի ճակատամարտից առաջ» կտավում։ 1895 թվականին նա նկարել է «Խրիմյան Հայրիկ կաթողիկոսը Էջմիածնի շրջակայքում» կտավը։ Այս ստեղծագործություններն առանձին տեղ են զբաղեցնում նրա պատմական կտավների շարքում։
Ընտանիքն ու հարազատ քաղաքի կյանքը
1845 թվականից Այվազովսկին ապրել և աշխատել է Թեոդոսիայում։ Այստեղ նա իր նախագծով ծովափնյա տուն է կառուցել։ Նկարիչը շարունակել է ճանապարհորդել, բայց իր տունը համարել է հարազատ քաղաքը։
Այվազովսկին ամուսնացել է երկու անգամ։ Նրա առաջին կինը Յուլիա Յակովլևնա Գրևսն էր։ Այս ամուսնությունից ծնվել են չորս դուստրերը՝ Ելենան, Մարիան, Ալեքսանդրան և Ժաննան։ Երկրորդ կինը Թեոդոսիայի վաճառականներից մեկի այրին էր՝ Աննա Նիկիտիչնա Սարգիսովա-Բուռնազյանը։
Նկարիչը մասնակցում էր Թեոդոսիայի բարեկարգմանը՝ օգնելով լուծել քաղաքի առօրյա խնդիրները։ 1887 թվականի մայիսին նա հայտարարել է, որ քաղաքին է փոխանցում Այվազովսկիների կալվածքի տարածքում գտնվող Սուբաշի աղբյուրից օրական 50 հազար դույլ մաքուր ջուր ստանալու իրավունքը։ Դա կազմում էր օրական շուրջ 600 խորանարդ մետր։
Այվազովսկին աջակցում էր նաև քաղաքի մշակութային կյանքին։ Նրա ջանքերով Թեոդոսիայում բացվել են համերգասրահ, գրադարան, արվեստի դպրոց և պատկերասրահ։ Նա նախաձեռնել է Թեոդոսիա–Ջանկոյ երկաթուղու կառուցումն ու քաղաքային նավահանգստի ընդլայնումը։
Վերջին տարիներն ու պատկերասրահի ճակատագիրը
Այվազովսկին մահացել է 1900 թվականի ապրիլի 19-ին (մայիսի 2-ին) Թեոդոսիայում՝ 82 տարեկանում։ Իր կտակի համաձայն՝ նկարչին հուղարկավորել են միջնադարյան հայկական Սուրբ Սարգիս եկեղեցու բակում։
Հարազատ քաղաքում է մնացել նաև նրա ստեղծագործությունների հավաքածուն։ Այվազովսկու կտակի համաձայն՝ 1900 թվականին պատկերասրահը նվիրաբերվել է Թեոդոսիային։