Մարիետա Շահինյանը (1888–1982) հայազգի ռուսագիր գրող էր, բանաստեղծուհի, լրագրող և գրականագետ։ Նա գրել է արկածային «Մեսս-Մենդը», «Հիդրոցենտրալ» վեպը, «Ճանապարհորդություն Խորհրդային Հայաստանում» ակնարկների ժողովածուն և «Ուլյանովների ընտանիքը» պատմակենսագրական վիպաշարը։ Գրական գործունեության ընթացքում Շահինյանը հրատարակել է ավելի քան 70 գիրք, աշխատել որպես թերթերի թղթակից, թարգմանել հայ բանաստեղծների և արտասահմանյան արձակագիրների գործերը։
Մոսկովյան մանկությունն ու կրթությունը
Մարիետա Սերգեևնա Շահինյանը ծնվել է 1888 թվականի ապրիլի 2-ին Մոսկվայում՝ հայ ընտանիքում։ Հին տոմարով նրա ծննդյան օրը մարտի 21-ն է։ Հայրը՝ Սերգեյ Դավիդովիչ Շահինյանը, բժիշկ էր, Մոսկվայի համալսարանի պրիվատ-դոցենտ, իսկ մայրը՝ Պեպրոնիա Յակովլևնան, զբաղվում էր տնային տնտեսությամբ։
Մարիետան սկզբում կրթություն է ստացել տանը, ապա ընդունվել մասնավոր պանսիոն և ուսումը շարունակել Ռժևսկայայի գիմնազիայում։ 1912 թվականին ավարտել է Գերյեի կանանց բարձրագույն դասընթացների պատմափիլիսոփայական ֆակուլտետը։ Այնուհետև մեկնել է Գերմանիա և 1912–1914 թվականներին փիլիսոփայություն ուսումնասիրել Հայդելբերգի համալսարանում։
Շահինյանը սկսել է տպագրվել 1903 թվականին՝ դեռ կանանց բարձրագույն դասընթացներ ընդունվելուց առաջ։ Նրա գրական առաջին փորձերը կապված էին սիմվոլիստական պոեզիայի հետ։ 1909 թվականին լույս է տեսել «Առաջին հանդիպումներ» ժողովածուն, իսկ 1913-ին՝ «Orientalia»-ն։
1912 թվականին Շահինյանն այցելել է Սանկտ Պետերբուրգ, որտեղ ծանոթացել և մտերմացել է Զինաիդա Գիպիուսի ու Դմիտրի Մերեժկովսկու հետ։ Նույն տարիներին նա աշխատակցել է մոսկովյան պարբերականներին։ Բանաստեղծական ժողովածուներից հետո լույս են տեսել պատմվածքների «Նեղ դարպասներ» գիրքը՝ 1914 թվականին, և «Յոթ զրույցը»՝ 1915-ին։
Շահինյանը Գերմանիայից վերադարձել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո։ Շուտով նա տեղափոխվել է Ռուսաստանի հարավ, որտեղ սկսել է դասավանդել և աշխատել որպես թերթերի թղթակից։
Ռոստովը, լրագրությունն ու արկածային արձակը
1915–1918 թվականներին Շահինյանն ապրել է Դոնի Ռոստովում և տեղի կոնսերվատորիայում դասավանդել գեղագիտություն ու արվեստի պատմություն։ Միաժամանակ գրել է թերթերի համար։ 1915–1919 թվականներին նա աշխատակցել է «Պրիազովսկի կրայ», «Չեռնոմորսկոյե պոբերեժիե», «Տրուդովայա ռեչ», «Ռեմեսլեննի գոլոս», «Կավկազսկոյե սլովո» և «Բաքու» պարբերականներին։
Նրա ամուսինը գրականագետ Յակով Սամսոնովիչ Խաչատրյանցն էր։ 1915–1920 թվականներին ամուսիններն աշխատել են նոր գրքերի և հայկական հեքիաթների թարգմանությունների ժողովածուի վրա։ Հայ գրականությանը Շահինյանն անդրադարձել էր Հայաստան տեղափոխվելուց շատ առաջ։
Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը նա ընդունել է խանդավառությամբ՝ սկզբում այն ընկալելով քրիստոնեամիստիկական իմաստով։ 1919–1920 թվականներին աշխատել է որպես Դոնի ժողովրդական կրթության բաժնի հրահանգիչ և մանածագործական ու ջուլհակագործական առաջին դպրոցի տնօրեն։ Այնուհետև տեղափոխվել է Պետրոգրադ, որտեղ 1920–1923 թվականներին եղել է «Իզվեստիա Պետրոգրադսկոգո Սովետա» թերթի թղթակից և դասախոսություններ կարդացել Արվեստի պատմության ինստիտուտում։
1922 թվականին Շահինյանն աշխատանքի է անցել որպես «Պրավդայի» հատուկ թղթակից։ Այս թերթին նա աշխատակցել է մինչև 1948 թվականը, իսկ մի քանի տարի միաժամանակ գրել է նաև «Իզվեստիայի» համար։ Թերթում աշխատանքը համատեղել է գեղարվեստական արձակ գրելու հետ։
1920-ական թվականներին Շահինյանն սկսել է Ջիմ Դոլար կեղծանունով հրատարակել քարոզչական-արկածային ստեղծագործություններ։ «Մեսս-Մենդ, կամ Յանկիները Պետրոգրադում» երկը մաս էր կազմում ընթերցողների շրջանում մեծ հաջողություն վայելող վիպակների շարքի։ 1928 թվականին լույս է տեսել «ԿիԿ» արկածային վիպակը, իսկ «Մեսս-Մենդին» գրողն ավելի ուշ կրկին անդրադարձել է՝ պատրաստելով վերամշակված տարբերակը, որը հրատարակվել է 1956 թվականին։
Հայաստանը՝ կյանքում և գրքերում
1927 թվականին Շահինյանը մեկնել է Հայաստան՝ Ձորագետի հիդրոէլեկտրակայանի շինարարություն։ Այնտեղ նա աշխատել է որպես լրագրող, մասնակցել հողային աշխատանքներին ու երկաթուղային կոճղերի տեղադրմանը։ Շինհրապարակում զբաղվել է նաև քարոզչությամբ։
Ձորագէսում իր ապրածի մասին Շահինյանը գրել է «Հիդրոցենտրալ» վեպը։ Գիրքը ծնվել է կայանի շինարարության ընթացքում նրա աշխատանքից ու դիտարկումներից։ Գրողն անդրադարձել է արտադրական թեմային, որին ծանոթանում էր անմիջապես տեղում։
1930-ական թվականներին Շահինյանը շարունակել է ուսումը և ավարտել Պետպլանի պլանային ակադեմիան։ Նա ուսումնասիրել է հանքաբանություն, մանածագործություն ու ջուլհակագործություն և էներգետիկա, Լենինգրադի գործարաններում աշխատել որպես դասախոս, ջուլհակագործության հրահանգիչ, վիճակագիր ու պատմագիր։ Այս զբաղմունքները զուգակցել է լրագրողական և գրական աշխատանքին։
1950 թվականին լույս է տեսել «Ճանապարհորդություն Խորհրդային Հայաստանում» գիրքը։ Ակնարկների այս ժողովածուի համար Շահինյանը 1951 թվականին արժանացել է Ստալինյան երրորդ աստիճանի մրցանակի։ Ի տարբերություն «Հիդրոցենտրալի», որը գրվել էր որպես վեպ, այստեղ նա հանդես է եկել ուղեգրական ակնարկի ժանրով։
Շահինյանը հայ գրականությունը ռուսալեզու ընթերցողին ներկայացրել է նաև թարգմանություններով։ Նա թարգմանել է Հովհաննես Թումանյանի և Ավետիք Իսահակյանի գործերը, իսկ ավելի վաղ Խաչատրյանցի հետ աշխատել էր հայկական հեքիաթների վրա։ 1950 թվականին նա ընտրվել է Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ։
Պատերազմական ակնարկներն ու ուսումնասիրությունները
Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Շահինյանը տարհանվել էր Սվերդլովսկ։ Նա շարունակում էր աշխատել որպես «Պրավդայի» թղթակից և գրել Ուրալի մասին։ 1944 թվականին լույս են տեսել նրա «Ուրալը պաշտպանությունում» ակնարկները, իսկ 1946-ին՝ «Հարավային Ուրալը»։
Շահինյանը զբաղվել է նաև գրականության պատմությամբ։ Նա ուսումնասիրել է Տարաս Շևչենկոյի, Իվան Կռիլովի, Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեի և Նիզամու ստեղծագործությունները։ Շևչենկոյի մասին աշխատանքի համար ստացել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։
1944 թվականին լույս է տեսել նրա «Ի. Ա. Կռիլով» մենագրությունը, իսկ 1955-ին՝ «Էտյուդներ Նիզամու մասին» աշխատությունը։ Նա նաև թարգմանել է Նիզամու ստեղծագործությունները։ Շահինյան-թարգմանչի ուշադրությանն արժանացած մյուս հեղինակների թվում էր Ուիլկի Քոլինզը, որի «Լուսնաքար» վեպը նրա թարգմանությամբ լույս է տեսել 1947 թվականին։
Եվրոպական ուղևորությունների ընթացքում Շահինյանն աշխատել է արխիվներում և գրադարաններում։ 1948–1970 թվականներին գրված «Արտասահմանյան նամակներում» ընդգրկվել են ակնարկներ Իտալիայի, Չեխիայի, Ֆրանսիայի, Անգլիայի, Հոլանդիայի և Գերմանիայի մասին։ Ճամփորդական դիտարկումներին զուգահեռ նա շարունակել է գրել գրականության և արվեստի մասին։
Լենինապատումն ու հանրային ճանաչումը
Շահինյանի աշխատանքում զգալի տեղ են զբաղեցրել Վլադիմիր Լենինի և Ուլյանովների ընտանիքի մասին պատմակենսագրական գրքերը։ 1936 թվականի հուլիսին նա ԽՍՀՄ գրողների միության գործուղմամբ առաջին անգամ այցելել է Ուլյանովսկ։ Նույն տարվա նոյեմբերին վերադարձել է՝ աշխատելու «Պատմության տոմս» գրքի վրա, և քաղաքում մնացել մինչև 1939 թվականը։
Շահինյանը հանդիպել է Ուլյանովների ընտանիքին ճանաչող մարդկանց, աշխատել Լենինի տուն-թանգարանում, մարզային գրադարանում ու արխիվներում։ Նա տպագրվել է տեղական «Պրոլետարսկի պուտ» թերթում։ Ամռանը մեկնել է Աստրախան, Կազան, Պենզա, Սուրսկ և գյուղական շրջաններ, որոնք կապված էին Լենինի հոր՝ Իլյա Նիկոլաևիչ Ուլյանովի գործունեության հետ։
Այս աշխատանքի ընթացքում Շահինյանը նամակագրություն է ունեցել Մարիա Ուլյանովայի և Նադեժդա Կրուպսկայայի հետ։ Ուլյանովսկից ուղարկած նամակներում նա պատմել է «Պատմության տոմս» գրքի, թանգարանի և Ուլյանովներին հիշող մարդկանց մասին։ 1937 թվականին հրատարակվել են ակնարկներ և վեպից հատվածներ։
Փաստաթղթերին գրողն անդրադարձել է նաև հետագայում։ 1957 թվականին նա կրկին աշխատել է Ուլյանովսկի մարզի պետական արխիվում, իսկ 1963-ին Ուլյանովսկի մանկավարժական ինստիտուտում մասնակցել Իլյա Ուլյանովի մանկավարժական գործունեությանը նվիրված գիտաժողովին։ Ընտանիքի պատմության վրա նա շարունակել է աշխատել մի քանի տասնամյակ։
«Ուլյանովների ընտանիքը» քառագրության մեջ ընդգրկվել են «Որդու ծնունդը», «Առաջին համառուսաստանյանը», «Պատմության տոմսը» և «Չորս դաս Լենինի մոտ» երկերը։ 1972 թվականին այս վիպաշարի և Լենինի մասին ակնարկների համար Շահինյանն արժանացել է Լենինյան մրցանակի։ 1976 թվականին նրան շնորհվել է Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսի կոչում։
Ուշ շրջանի գործերն ու հիշատակը
1964 թվականին Շահինյանը հրատարակել է չեխ կոմպոզիտոր Յոզեֆ Միսլիվեչեկի մասին «Հարություն մեռելներից» գիրքը։ Դրա համար գրողը պարգևատրվել է Չեխոսլովակիայի Մեծ ոսկե մեդալով։ 1979 թվականին լույս է տեսել նրա հոդվածների «Շոստակովիչի մասին» ժողովածուն։
Շահինյանի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ԽՍՀՄ ժողովուրդների և օտար լեզուներով։ Նրա հրատարակված ինքնակենսագրական տեքստերի թվում է «Ինքնակենսագրությունը», որն ընդգրկվել է 1959 թվականի «Խորհրդային գրողներ» երկհատոր ժողովածուում։ Այնտեղ նա նկարագրել է իր կյանքի և ստեղծագործական ուղին։
Շահինյանը մահացել է 1982 թվականի մարտի 20-ին Մոսկվայում՝ իր 94-ամյակից քիչ առաջ։ Նրան հուղարկավորել են Մոսկվայի հայկական գերեզմանատանը։ Մարիետա Շահինյան։